„Siedź prosto!”   „Nie garb się!” – jak zapobiegać wadom postawy u dzieci i młodzieży

Profilaktyka wad postawy u dzieci i młodzieży

Wada postawy nie jest równoznaczna ze skoliozą, a skolioza nie zawsze wynika z wady postawy. Wadą postawy nazywamy wszelkie nieprawidłowości w ustawieniu ciała, które odbiegają od anatomicznej normy. Zaliczamy do nich m. in.:

• Plecy płaskie (spłycenie kifozy piersiowej),
• Pogłębioną lordozę lędźwiową (z towarzyszącym wypięciem brzucha i pośladków),
• Coraz częściej spotykany „garb smartfonowy” (protrakcja głowy z pogłębioną kifozą piersiową),
• Wady w budowie klatki piersiowej (Klatka kurza/szewska)
• Asymetrie w obrębie łopatek, kątów talii, ustawienia miednicy,
• Nieprawidłowe ustawienie kolan (koślawość lub szpotawość),
• Wady stóp (np. stopy płaskie lub płasko-koślawe).

 

Najczęściej jedno ustawienie wyżej/niżej pociągnie w przyszłości za sobą następne co może sprzyjać w późniejszym czasie rozwojowi bocznego skrzywienia kręgosłupa, a następnie przyczyniać się do skoliozy.

Skolioza to skrzywienie 3D w każdej z 3 płaszczyzn kręgosłupa. To nie jest tylko boczne skrzywienie kręgosłupa. Temu towarzyszą również zmiany w płaszczyniec strzałkowej – przeważnie spłaszczenie kifozy piersiowej oraz rotacje trzonów kręgosłupa (co zostanie opisane w następnych artykułach).

Kiedy najczęściej możemy się spodziewać typowych wad postawy?

Okres szybszego dojrzewania jest szczególnie ważnym momentem. Pierwszy w wieku ok 6-7 lat oraz drugi już z podziałem: u dziewczynek ok 11-13 rok życia u chłopców 13-14 czyli kiedy obserwujemy szczytową prędkość wzrostu PHV (Peak height velocity)

Przeoczenie obu momentów skutkuje dużym prawdopodobieństwem, że niewykryta wada postawy może w szybkim tempie znacząco się pogorszy.

Skąd biorą się wady postawy i co do nich zaliczamy?

Jedną z głównych przyczyn powstawania wad postawy u dzieci jest długotrwałe przebywanie w pozycji siedzącej – najpierw w szkole, później przy odrabianiu lekcji, a następnie podczas korzystania z komputera czy telefonu. Jednocześnie coraz częściej  z tego powodu  ograniczana jest codzienna aktywność fizyczna, niezbędna w wieku rozwojowym.

 

Do pierwotnych wad postawy prowadzą m.in. wielokrotnie powtarzane, asymetryczne pozycje siedzące, takie jak:

• siad „noga na nogę”,
• siad z piętą pod pośladkiem,
• siad w literę „W”.
• Podpieranie głowy o nadgarstek
• siedzenie w pozycji zgarbionej

 

Te pozycje mogą powodować asymetryczne ustawienie miednicy i osłabienie gorsetu mięśniowego, co zaburza prawidłową biomechanikę ciała dziecka.

Wada postawy może się pojawić również jako objaw innych jednostek chorobowych, począwszy od osłabionego/wzmożonego  napięcia mięśniowego w okresie niemowlęcym.

Ograniczenie aktywności fizycznej będzie sprzyjać również przebieraniu na wadze.

Zwiększona masa ciała w połączeniu z siedzącym trybem życia sprzyja rozwojowi wad postawy w ciele. Organizm szuka sposobu aby ograniczyć zużycie energii i zamiast wspierać aktywną postawę ciała, szuka biernej pozycji w której „nie trzeba się męczyć” co jest naturalnie i fizjologicznie związane z ewolucją człowieka.

Samo uprawianie sportu nie zwalnia rodziców z zachowania czujności. Wśród sportów często pojawiają się asymetryczne aktywności fizyczne takie jak : tenis ziemny; siatkówka; piłka ręczna lub wszystkie lekkoatletyczne aktywności. Przy odpowiednich predyspozycjach naszych podopiecznych może wykształcić się asymetria, której jeśli w porę nie wychwycimy może przekształcić się w wadę postawy

 

Co robić, gdy zauważymy nieprawidłowości postawy?

Warto już w domu zwrócić uwagę na to, w jakich pozycjach dzieci spędzają czas. Należy dążyć do symetrii – jeśli dziecko siedzi przez dłuższy czas w jednej asymetrycznej pozycji, warto zachęcić je do zmiany strony, co może zapobiec pogłębianiu się istniejącej nierównowagi.

W przypadku dzieci uprawiających sport można podpytać trenera czy nie ma żadnych obserwacji; a najbezpieczniej udać się na konsultację do fizjoterapeuty który oceni nie tylko pod kontekstem wad postawy ale również uwzględni uprawianą dyscyplinę sportu

Kolejnym ważnym aspektem w prawidłowej postawie ciała jest to, że nie mamy w głowie zakodowane jak jest „prosto”, wielokrotnie powtarzane pozycje wzorce asymetryczne utrwalają się w głowie dziecka jak „tak jest zawsze” a głowa nie wie gdzie jest prosto – wie gdzie jest zawsze.

Kolejnym błędem często powielanym jest hasło „wyprostuj się!”/ „nie garb się!”  i wtedy dziecko nagle pręży się najmocniej jak się da, w większości dochodzi do hiper korekcji, co nie jest pożądanym efektem, a w skrajnym przypadku prowadzi do pogorszenia(np. w trakcie leczenia skoliozy idiopatycznej). W gabinecie fizjoterapeuty uczymy dziecko prawidłowej skorygowanej postawy ciała.

 

Pierwsza wizyta w gabinecie 

Fizjoterapeuta w trakcie konsultacji ocenia postawę dziecka; to jak są ułożone segmenty ciała względem siebie zarówno wyżej/niżej jak i ocenia ustawienia prawej strony względem lewej. Wykonywane są również testy funkcjonalne oceniające prawdopodobieństwo występowania skoliozy i ustalany jest indywidualny proces terapeutycznym.

Szukamy wspólnych celów do osiągnięcia (a te potrafią być mocno rozbieżne) między tym czego oczekuje pacjent – dziecko; rodzic a terapeuta. Ćwiczenia wykonywane w ramach poprawy postawy ciała mają na celu wzmocnienie słabszych stron dziecka oraz nauczenie schematu ciała na nowo; tak aby głowa wiedziała już gdzie jest te „prosto”.

Pierwsza wizyta konsultacyjna to również najlepszy moment na wszelkie pytania i wątpliwości ze strony rodzica. Tłumaczymy jak będzie wyglądał proces fizjoterapii; ustalamy wspólne cele do osiągnięcia i sposób ich osiągnięcia.

Podsumowanie

Wady postawy również możemy podzielić na te nabyte –  od utrwalania niepoprawnego schematu ciała z naszych aktywności (lub braku aktywności fizycznej) oraz na te, które mogą wynikać z innych chorób współistniejących. W oby przypadkach należy po konsultacji z fizjoterapeutą działać nie tylko  ćwiczeniami korekcyjnymi, wzmacniającym, rozciągający czy ogólnorozwojowymi, ale znaleźć i możliwie wyeliminować lub ograniczyć do minimum przyczynę powstania wady postawy.

Zalecenia – nie ma momentu, w którym można powiedzieć – „ udało się już nie trzeba ćwiczyć”. Jak również nie ma jednego zestawu ćwiczeń dla każdego. Nie oznacza to, że nigdy nie osiągniemy celu, który wydaje się być trudny i odległy w czasie. Tu podobnie jak w redukcji masy ciała nie tylko chodzi o pozbycie się problemu czyli w naszym wypadku skorygowanie postawy ciała.

W skrócie – najważniejszym celem jest to, aby postawa ciała już zawsze jak najdłużej była poprawna oraz również zmiana nawyków. Moment ostatniej wizyty w gabinecie zawsze będzie się kończył słowami „ćwiczenia korekcyjne mamy zakończone, czyli pozostajemy w dobrowolnie wybranej aktywności fizycznej przez 180min tygodniowo”.

Oczekiwane : „już nic nie trzeba robić/ już nie muszę wykonywać tych ćwiczeń ” = sport 3 x tygodniowo po godzinie”. Nie ma tutaj większego znaczenia czy to będzie piłka nożna, pływanie, rower czy inny sport. Kluczowe będzie systematycznie powtarzalna aktywności fizyczna. U dzieci nawet pożądana jest różnorodność w uprawnianiu  sportu, tak aby rozwój fizyczny dziecka był wielopłaszczyznowy nie skoncentrowany tylko na jednej aktywności  z poziomu sportu prozdrowotnego.

Kontrole u fizjoterapeuty  W przypadku kiedy już uda się osiągnąć zadowalającą postawę ciała nadal nie zapominamy o kontrolach u fizjoterapeuty. Co rok (A w okresie szybkiego wzrostu najlepiej co 6 miesięcy) powinna następować kontrola postawy ciała fizjoterapeuty aż do osiągnięcia u dziewczynek 15-17 roku życia a u chłopców do 18 roku życia. Wtedy układ kostny kończy swój wzrostu, w podobnym czasie dochodzi do pełnego skostnienia kręgosłupa co znaczy że ryzyko pogłębiania się wady strukturalnej w znaczącym stopniu maleje.

Zalecamy skonsultowanie się z fizjoterapeutą, który przeprowadzi ocenę postawy ciała dziecka. Specjalista podkreśli mocne strony dziecka oraz nie tylko wskaże elementy wymagające korekty, ale również zaproponuje odpowiednie ćwiczenia i terapię, mające na celu poprawę ustawienia ciała oraz zapobieganie dalszemu pogłębianiu się wad.

 

Autor: fizjoterapeuta Tomasz Dobrzyński

Bibliografia

• World Health Organization. WHO European Childhood Obesity Surveillance Initiative (COSI): Report on the Sixth Round of Data Collection, 2022–2024. Geneva: World Health Organization; 2025.
• Muchacka R, Pyclik M. Wady postawy u dzieci i młodzieży – charakterystyka i etiologia.
• Ostręga W, Plichcińska M. Wady postawy u dzieci i młodzieży.
• Ebrahimi E, Sheikhhoseini R, Kozinc Ž, Nourbakhsh SA. The effect of gamification-based exercises on foot posture in children and adolescents with flatfoot: A systematic review and meta-analysis.
• Cao W, Zhang L. Sex-Specific Associations Between Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFAS) Exposure and Spinal Posture in Children: The Mediating Role of Bile Acid Metabolism.