Grupa ryzyka to nie wyrok – co warto wiedzieć o najczęściej występujących nowotworach złośliwych?
Jesienny kalendarz przypomina co roku o ważnych akcjach onkologicznych – październik miesiącem świadomości choroby nowotworowej jaką jest rak piersi, a listopad „Movember”miesiącem świadomości zdrowia mężczyzn. Celem tych akcji jest przypominanie o znaczeniu regularnych badań i zachowaniu czujności onkologicznej.
Rak nie zawsze daje o sobie znać w sposób, który łatwo zauważyć. Czasem rozwija się przez lata bez wyraźnych objawów, dlatego tak ważne są wiedza o czynnikach ryzyka, zdrowy styl życia i badania profilaktyczne.
Według Światowej Organizacji Zdrowia nowotwory należą do najważniejszych przyczyn zgonów na świecie. W 2024 roku odpowiadały za niemal 10 milionów zgonów. Do najczęściej diagnozowanych należały nowotwory płuca, piersi oraz jelita grubego i odbytnicy. Jednocześnie WHO podkreśla, że wiele nowotworów można skuteczniej leczyć, jeśli zostaną wykryte odpowiednio wcześnie.
Światowa Organizacja Zdrowia, informuje, że znajdowanie się w grupie podwyższonego ryzyka nie oznacza, że zachorujemy na raka. Oznacza jedynie większe prawdopodobieństwo i często jest sygnałem, że szczególną uwagę należy zwrócić na profilaktykę. Narodowy Portal Onkologiczny podkreśla, że obecność czynnika ryzyka zwiększa prawdopodobieństwo zachorowania, ale nie musi prowadzić do rozwoju choroby.
⇒ Rak jelita grubego – kiedy nie wolno ignorować sygnałów?
Rak jelita grubego często rozwija się stopniowo. Jego początkiem mogą być polipy, które przez wiele lat nie powodują żadnych dolegliwości. Ryzyko rośnie z wiekiem, ale znaczenie mają również obciążenia rodzinne, choroby zapalne jelit, nadwaga i otyłość, mała aktywność fizyczna, dieta bogata w czerwone i przetworzone mięso, alkohol oraz palenie tytoniu.
WAŻNE! Sygnałem alarmowym mogą być między innymi krew w stolcu, utrzymująca się zmiana rytmu wypróżnień, zaparcia lub biegunki, bóle brzucha, osłabienie czy niedokrwistość z niedoboru żelaza. Trzeba jednak pamiętać, że we wczesnym stadium choroba może nie powodować żadnych objawów.
W Polsce podstawowym badaniem w programie przesiewowym jest kolonoskopia. Aktualne informacje Narodowego Portalu Onkologicznego wskazują na możliwość wykonania jej bezpłatnie w ramach programu u osób w wieku 50–65 lat, a także u osób w wieku 40–49 lat, jeśli mają krewnego pierwszego stopnia z rozpoznanym rakiem jelita grubego.
⇒ Rak piersi – ryzyko nie dotyczy wyłącznie kobiet z historią rodzinną
Rak piersi jest najczęstszym nowotworem u kobiet w wielu krajach świata. Warto przy tym obalić jeden z często powtarzanych mitów: brak zachorowań na raka piersi w rodzinie nie oznacza, że jesteśmy poza grupą ryzyka. WHO podaje, że około 80 proc. raków piersi występuje u kobiet bez określonych czynników ryzyka innych niż płeć i wiek.
Ryzyko zwiększają między innymi starszy wiek, obciążenie rodzinne, niektóre mutacje genetyczne, w tym BRCA1 i BRCA2, otyłość, spożywanie alkoholu, palenie tytoniu, niektóre czynniki związane z historią hormonalną i rozrodczą oraz wcześniejsza ekspozycja na promieniowanie.
Dlatego nie warto czekać na pojawienie się niepokojących zmian. W Polsce kobiety w wieku 45–74 lat mogą korzystać z bezpłatnej mammografii w ramach programu profilaktycznego, co do zasady co dwa lata.
Każda nowa zmiana w piersi, wyczuwalny guzek, zmiana kształtu piersi lub brodawki czy niepokojąca wydzielina powinny być skonsultowane z lekarzem. Nie każda taka zmiana oznacza raka, ale każda zasługuje na sprawdzenie.
⇒ Rak płuca – największym zagrożeniem pozostaje palenie.
W przypadku raka płuca odpowiedź na pytanie o najważniejszy czynnik ryzyka jest jednoznaczna: palenie tytoniu. Według IARC odpowiada ono za około 85 proc. przypadków raka płuca na świecie. Ryzyko zwiększa także bierne palenie, zanieczyszczenie powietrza oraz niektóre ekspozycje zawodowe, między innymi na azbest, arsen, chrom, nikiel czy spaliny silników Diesla.
Rak płuca jest szczególnie podstępny, ponieważ na początku często nie daje charakterystycznych objawów. Później może pojawić się przewlekły kaszel lub zmiana jego charakteru, duszność, krwioplucie, chrypka, nawracające infekcje układu oddechowego czy ból.
W Polsce funkcjonuje również program wczesnego wykrywania raka płuca z wykorzystaniem niskodawkowej tomografii komputerowej dla osób znajdujących się w grupie szczególnie wysokiego ryzyka. Kryteria obejmują m.in. określony wiek oraz wieloletnie, intensywne palenie tytoniu, a w części przypadków dodatkowe czynniki ryzyka.
⇒ Czy można zrobić coś więcej?
Tak. Profilaktyka nie daje stuprocentowej gwarancji uniknięcia raka, ale ma znaczenie. Najnowsza analiza WHO i IARC wskazuje, że 37 proc. nowych przypadków nowotworów w 2022 roku, czyli około 7,1 mln zachorowań, było związanych z możliwymi do uniknięcia czynnikami ryzyka. Wśród nich szczególne znaczenie miały palenie tytoniu, zakażenia, alkohol, nadmierna masa ciała i brak aktywności fizycznej.
Nie wszystko zależy jednak od nas. Wiek, predyspozycje genetyczne czy przebyte leczenie również mogą wpływać na ryzyko. Dlatego profilaktyka powinna oznaczać nie tylko „zdrowy styl życia”, lecz także regularne korzystanie z badań przesiewowych i reagowanie na niepokojące objawy.
Akcje onkologiczne przypadające w październiku i listopadzie, jak również i Światowy Dzień Onkologii przypadający także w październiku warto potraktować jako dobry czas na podjęcie działań prozdrowotnych, przypomnienie, że warto wiedzieć, jakie nowotwory występują w naszej rodzinie, znać własne czynniki ryzyka i sprawdzić, czy należne nam badania profilaktyczne są aktualne.
W Polsce dostępne są bezpłatne programy badań przesiewowych, a ich aktualne zasady i placówki można sprawdzić w Narodowym Portalu Onkologicznym.
Bo profilaktyka zaczyna się od prostego pytania: „Czy zrobiłem już coś, żeby sprawdzić swoje ryzyko?”
Autor: pielęgniarka Edyta Skrętowska
Źródła: Onkologia Pacjent, WHO, IARC, Gabinet gov.pl
