CZERNIAK – częsty nowotwór złośliwy skóry
Brzmi to dość oczywiście, ale zachorowalność w Polsce to 6/ 100 tys. osób, a umieralność to około 3,5/ 100 tyś. Zachorowalność w Polsce rośnie o ok 10 % rocznie a umieralność o około 8% rocznie.
Wynika więc, że obecnie rocznie w Polsce umiera z powodu tego nowotworu około 700 mężczyzn i ponad 800 kobiet .
Czerniak jest szóstym co do częstości występowania nowotworem w Europie. Przewiduje się, że w 2040 roku będzie drugim co do częstości zachorowania nowotworem w USA.
Przyczyny rozwoju czerniaka
Przyczyny rozwoju tej groźnej choroby nadal pozostają niewyjaśnione.
Znaczenie mają zarówno czynniki genetyczne, jak i środowiskowe.
Czynniki genetyczne – około 10% czerniaków występuje rodzinnie; z tego powodu członkowie rodziny I stopnia pacjentów z czerniakiem powinni być pod stałą kontrolą dermatoskopową.
Czynniki środowiskowe:
- znamiona barwnikowe tzw. pieprzyki: liczne (>50; przy >100 znamionach 11-krotne zwiększenie ryzyka), zmieniające wygląd, znamiona atypowe (11-krotne zwiększenie ryzyka )
- jasna skóra, jasne lub rude włosy, niebieskie oczy, obecność piegów (2–3-krotne zwiększenie ryzyka)
- okresowe intensywne narażenie na promieniowanie UV (słońce, solaria) ciężkie oparzenia słoneczne w dzieciństwie lub młodości (2–3-krotne zwiększenie ryzyka po ≥5 epizodach oparzeń) 60% czerniaków rozwija się na skórze niezmienionej , a tylko 40 % na skórze już zmienionej .
Cechy zmiany skórnej nasuwające podejrzenie czerniaka:
kształt asymetryczny ,nieregularny nierówny rozkład barwy (ciemniejsze i jaśniejsze obszary w obrębie jednego znamienia), nierówne brzegi zmiany w grubości i powierzchni, zmiany wielkość >6 mm, swędzenie.
Wczesna postać czerniaka skóry, zmiany są: płaskie, niesymetryczne, o nieregularnych i poszarpanych granicach ze zdrową skórą, wielobarwne.
Zaawansowana postać czerniaka skóry, zmiany często są: uwypuklone ponad poziom skóry (można wyczuć dotykiem zgrubienie), w części przypadków mogą być owrzodziałe, a z ich powierzchni może sączyć się krwisto-surowiczy płyn (czynniki niekorzystnego rokowania).
Może występować też czerniak bezbarwnikowy (2%), czyli czerniak pozbawiony barwnika. Pierwszym objawem jest często niecharakterystyczna, powiększająca się, różowoczerwona grudka.
- Czerniak jest najczęstszym nowotworem złośliwym gałki ocznej. U dorosłych, stanowi około 10% wszystkich przypadków czerniaka. Czerniak ten może występować w skórze powiek, spojówce oraz przedniej lub tylnej części błony naczyniowej oka. Rokowanie jest gorsze niż w przypadku czerniaka skóry.
- Czerniak błon śluzowych występuje najczęściej w obrębie jamy ustnej i górnych dróg oddechowych i przełyku (50%), sromu (20%) i okolicy narządów płciowych i odbytu (20%). Rokowanie w jego przypadku również jest złe. Leczenie polega na doszczętnym wycięciu oraz częściej niż w lokalizacji skórnej wymagana jest uzupełniająca radioterapia , chemioterapia lub immunoterapię/ leczenie ukierunkowane molekularnie.
Podstawowe badanie we wczesnej diagnostyce czerniaka – dermatoskopia.
Dermatoskopia to nieinwazyjne i bezbolesne badanie skóry, polegające na oglądaniu znamion oraz innych zmian skórnych w kilkukrotnym powiększeniu za pomocą dermatoskopu, czyli urządzenia z podświetlaną lupą. Urządzenie to przypomina szkło powiększające, pozwala dermatologowi dostrzec struktury niewidoczne gołym okiem. Służy głównie do wykrywania nowotworów skóry na wczesnym etapie ich rozwoju i różnicowania zmian łagodnych od tych, które mogą wymagać dalszej diagnostyki lub zabiegu operacyjnego.
Dermatoskopia odgrywa także istotną rolę w monitorowaniu pacjentów z licznymi znamionami, w zespole znamion dysplastycznych oraz pacjentów z rodzinnym wywiadem w kierunku czerniaka, która daje możliwość oceny znamion w czasie pod względem wielkości, brzegów, rozkładu barwnika i symetrii lub asymetrii.
Dobrze jeśli dermatoskopia jest wykonana przez dermatologa-onkologa.
Leczenie
Podstawą skutecznego leczenia czerniaka jest wczesne rozpoznanie i radykalne usunięcie zmiany z odpowiednim marginesem bezpieczeństwa, które powinno być wykonane przez chirurga-onkologa. Zarówno ryzyko, jak i czas pojawienia się przerzutów czerniaka uzależnione są od grubości guza pierwotnego.
Należy przestrzegać zaleceń dotyczących badań kontrolnych zgodnie ze wskazaniami onkologa Przez pierwsze 2 lata należy wykonywać badania kontrolne co 2–3 miesiące. Jeśli regionalne węzły chłonne nie zostały usunięte, badania należy przeprowadzać raz w miesiącu. Po 2 latach badania wykonuje się co 3–6 miesięcy, po 5 latach – co 6 – 12 miesięcy. Indywidualna częstość badań kontrolnych zależy przede wszystkim od głębokości naciekania czerniaka, czyli od ryzyka nawrotu choroby.
Pamiętając że częstym i bardzo niebezpiecznym umiejscowieniem czerniaka jest gałka oczna należy pamiętać o regularnych wizytach u okulisty niezależnie od tego czy mamy problem z ostrością wzroku czy nie.
Kontrola na wizycie u stomatologa i ginekologa Należy zaznaczyć, że w czasie wizyt u stomatologa czy u ginekologa pacjenci są poddawani badaniu profilaktycznemu w kierunku czerniaka błon śluzowych.
PODSUMOWUJĄC
Należy pamiętać o :
- profilaktycznym nakładaniu kremów z filtrem
- regularnym oglądaniu znamion na skórze oraz sprawdzaniu śluzówek- samokontroli
- regularnych wizytach u lekarzy specjalistów – dermatologa-onkologa, okulisty, ale także stomatologa czy ginekologa.
I tak jak zaczęłam tak też skończę – profilaktyka to podstawa – niby oczywiste , a jednak …
Autor: lek. pediatra Monika Dąbrowska-Małecka
Piśmiennictwo:
1. Narbutt J., Wolska H., Kaszuba A. i wsp.: Fotoprotekcja . Rekomendacje Polsiego Towarzystwa Dermatologicznego cz.2 Przegl. Dermatologiczny, 2018;105:30-40
2 American Academy of Dermatology :Haw to selecta sunscreen. www..aad.org/public/spot-skin-cancer/learn- about- skin-cancer/prevent /haw-to-select-a-sunscreen2017
3 MP lek.med Magdalena Wiercińska 2021
4 dr hab. n. med. Hanna Koseła-Paterczyk
Klinika Nowotworów Tkanek Miękkich, Kości i Czerniaków; Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2024
