Bruksizm – czy fizjoterapeuta może pomóc?
Leczenie tego schorzenia opiera się na współpracy kilku specjalistów i jednym z nich jest fizjoterapeuta. Jeśli podejrzewasz u siebie bruksizm, w dalszej części artykułu dowiesz się czym jest to schorzenie, jakie są jego przyczyny, czy jego leczenie jest konieczne i jaką rolę może odegrać tu fizjoterapeuta.
Czym jest bruksizm
Bruksizm to powtarzająca się, nieświadoma aktywność mięśni żucia, może występować w czasie snu i wtedy określa się go mianem bruksizmu nocnego lub podczas czuwania, co nazywa się bruksizmem dziennym np. w sytuacjach wymagających skupienia, w sytuacjach stresowych.
Bruksizm zaliczany jest do parafunkcji czyli czynności niepotrzebnie przez nas wykonywanych, do których należą też m.in. obgryzanie paznokci.
Objawy bruksizmu:
zaciskanie zębów, zgrzytanie zębami, drżenie/ sztywnienie żuchwy oraz stukanie zębami, co prowadzi do starcia powierzchni zębów, pękania szkliwa oraz nadwrażliwości dziąseł i ich krwawienia w czasie zabiegów higieny jamy ustnej; problemy z żuciem pokarmów, częste bóle głowy po przebudzeniu, stany zapalne jamy ustnej.
W schorzeniu tym może występować również wzmożone napięcie, ból mięśni nie tylko w obrębie aparatu żucia, ale także szyi i tułowia jak: ból karku, ból pleców, bóle barków oraz szumy uszne, nawracające stany zapalne ucha.
Bruksizm dotyczy dzieci, jak i dorosłych, częściej kobiet niż mężczyzn.
Przypadłość ta najczęściej występuje w przedziale wiekowym 25-45lat. Seniorzy powyżej 65 roku życia rzadziej zgłaszają dolegliwości z tego powodu.
Z kolei u małych dzieci do 3 roku życia bruksizm jest związany z niedojrzałością układu mięśniowego, jak również wyrzynaniem się pierwszych zębów. Może być objawem innych dolegliwości np. zgrzytanie nocne może świadczyć o pasożytach w przewodzie pokarmowym, może też mieć podłoże emocjonalne, dzieci odreagowują stres towarzyszący w ciągu dnia.
Etiologia bruksizmu – nie jest jeszcze do końca poznana.
Bruksizm może być rezultatem szybkiego i stresującego tempa życia współczesnego człowieka.
Narażone są na niego osoby odczuwające silne napięcie psychiczne, będące pod wpływem długotrwałego stresu.
Czynniki sprzyjające temu schorzeniu to właśnie: stresujące przeżycia, stany lękowe, depresja, nerwice. Grupa tych czynników zaliczana jest do grupy czynników zewnętrznych. Czynnikami wewnętrznymi są natomiast: wady zgryzu – nieprawidłowe ułożenie zębów żuchwy i szczęki, choroby jamy ustnej, uwarunkowania genetyczne, zaburzona praca stawów skroniowo-żuchwowych oraz zaburzenia wydzielania neuroprzekaźników. Inne czynniki to częste żucie gumy, nieprawidłowe założenie plomby, korony, nadmierne spożycie używek.
Konsekwencje bruksizmu
- W początkowym etapie choroby pacjenci bagatelizują objawy bruksizmu, lub nawet nie są świadomi tej przypadłości, co opóźnia leczenie.
- Konsekwencje bruksizmu dotyczą jakości życia oraz estetyki wyglądu twarzy i zębów.
- Długotrwały bruksizm może prowadzić do starcia szkliwa, a także odprysków szkliwowych w okolicy przyszyjkowej.
- Zęby są zdecydowanie bardziej narażone na występowanie różnych schorzeń jak próchnica czy nadwrażliwość.
- W jamie ustnej zauważalna jest kresa biała na policzkach oraz odciski zębów na języku.
- Stałe napięcie mięśni może prowadzić do przerostu tkanek i skutkować tzw. twarzą kwadratową z wyraźnie zarysowanymi mięśniami żwaczy.
- Pacjenci mają problem z rozluźnieniem mięśni, co prowadzi do ich niedotlenienia, a to skutkuje bólem, odrętwieniem, ociężałością, mrowieniem, cierpnięciem i zmęczeniem.
- W wyniku braku podjęcia leczenia może wystąpić rozchwianie i utrata uzębienia częściowa lub pełna, niekorzystna przebudowa kości w szczęce, zwyrodnienia stawu skroniowo-żuchwowego, stan zapalny tego stawu.
Metody leczenia bruksizmu
Terapia schorzenia jest bardzo złożona. Przez lata badań proponowano wiele metod działania, jednak nie stworzono jednej skutecznej drogi terapii.
W leczeniu ważna jest interdyscyplinarność, czyli współpraca między stomatologią, neurologopedią, fizjoterapią, a także psychoterapią.
- Co proponuje stomatologia
Częstym zabiegiem wybieranym przez dentystów jest wykonanie szyny okluzyjnej (odciążającej).
Szyna okluzyjna jest wykonana z twardego materiału, który ma za zadanie zmieniać relacje między żuchwą i szczęką. Ponadto zapobiega ścieraniu się i niszczeniu zębów. Stosowanie jej łącznie z fizjoterapią daje bardzo pozytywne efekty.
Szyna powinna być wymieniana po upływie roku użytkowania, gdyż starcia i pęknięcia uniemożliwiają prawidłową ochronę. Ponadto wizyty kontrolne w celu korekcji szyny do aktualnych warunków zwarciowych (zmieniających się w wyniku relaksacji mięśni) powinny odbywać się co 3 miesiące.
- Co proponuje psychoterapia
Ponieważ przyczyną schorzenia mogą być depresja i stres, ważnym elementem w procesie leczenia może okazać się psychoterapia. Podczas sesji pacjent nauczy się elementów biofeedbacku, które mają na celu wyzbycie się niekorzystnych nawyków oraz poznanie technik relaksacji, pozwalających na wyciszenie układu nerwowego i rozluźnienie mięśni.
- Bruksizm a farmakoterapia
W leczeniu bruksizmu możliwe jest zastosowanie farmakoterapii w formie iniekcji do stawu skroniowo-żuchwowego lub mięśni żwaczy. Lekami zastosowanymi w farmakoterapii mogą być NLPZ-ty lub kortykosteroidy. Obie grupy leków będą miały działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne.
W przypadku dużych zmian zwyrodnieniowych i degeneracji stawu skroniowo-żuchwowego możliwe jest podanie dostawowo kwasu hialuronowego, który działa przeciwzapalnie oraz poprawia ślizg w stawie, a co za tym idzie jego mobilność.
Substancjami, które można podać do mięśni żwaczy są kolagen i toksyna botulinowa.
Kolagen zmniejsza ból napięciowy i działa relaksująco. Podany do stawu działa regeneracyjnie.
Podanie toksyny botulinowej wiąże się z czasowym i odwracalnym porażeniem mięśni żwaczy. Skutkuje to ograniczeniem ich mimowolnych i nieświadomych napięć, dzięki czemu mięśnie ulegają relaksacji, a ból redukcji. Efekt utrzymuje się od 3 do 6 miesięcy. Po tym czasie stan pacjenta powraca do stanu sprzed iniekcji, dlatego zabieg należy powtórzyć.
- Bruksizm a aktywność fizyczna
Bardzo prostym elementem wspomagającym leczenie jest wprowadzenie aktywności fizycznej do dnia codziennego. Ulubiona aktywność fizyczna pozwala zachować równowagę mięśniową, poprawia postawę ciała oraz pozwala na rozładowanie stresu.
Fizjoterapia w bruksizmie
Dobre efekty w leczeniu przynosi fizjoterapia stomatologiczna. Zanim rozpocznie się leczenie fizjoterapeutyczne, konieczne jest zastosowanie leczenia stomatologicznego i ortodontyczno-protetycznego, które przywróci fizjologiczne stosunki wewnątrzustne. Podjęcie fizjoterapii bez tego spowoduje, że leczenie będzie tylko objawowe, a nie przyczynowe.
Przeprowadzona terapia powinna być holistyczna, czyli jeśli u pacjenta występują inne wady postawy związane np. z ustawieniem kolan, stóp, głowy, czy kręgosłupa, one również powinny zostać skorygowane.
Cel terapii Działania podejmowane w okolicy stawu skroniowo-żuchwowego mają na celu zmniejszenie bólu i poprawę wzorca ruchu, zmianę i naukę prawidłowych wzorców gryzienia, pozycji spoczynkowej języka.
Terapia powinna dotyczyć obu stawów (nawet jeśli zgłaszane są dolegliwości tylko w obrębie jednego) i być dostosowana do indywidualnych potrzeb pacjenta.
Proces fizjoterapii poprzedza wywiad mający na celu ustalenie natury schorzenia, jego przyczyn oraz wykonanie przez terapeutę kompleksowego badania oceniającego postawę ciała pacjenta, ruchów szyi, oddech, pracę stawy żuchwowego.
Terapia zaczyna się zwykle od terapii tkanek miękkich, która obejmuje techniki masażu i terapii punktów spustowych oraz ćwiczeń. W razie braku poprawy dołącza się techniki terapii manualnej polegających na mobilizacjach i/ lub manipulacjach stawu.
Wskazaniami do terapii manualnej są: bóle i zwroty głowy, zaburzenia pracy mięśni oraz zaburzenia ruchu w stawie takie jak: uczucie klikania, przeskakiwania i blokowania stawu.
Cel terapii manualnej Techniki terapii manualnej mają na celu poprawę wzorca ruchu, wyeliminowanie patologicznych zmian odruchowych, zastopowanie postępowania zmian strukturalnych i odciążenie stawu.
Masaż i terapia tkanek miękkich poprawiają ukrwienie, co pozwala uzyskać efekt przeciwbólowy oraz poprawę elastyczności tkanek.
Techniki tkanek miękkich powinny dotyczyć nie tylko obszaru w okolicy stawu skroniowo-żuchwowego, ale także w obrębie głowy i szyi.
Oprócz działania zewnętrznego, należy zastosować techniki wewnątrz jamy ustnej rozluźniając mięśnie: żwacz, skrzydłowaty przyśrodkowy i skrzydłowaty boczny.
Automasaż Dla utrwalenia efektów, pacjent powinien wykonywać w domu techniki automasażu np. rolowanie skóry oraz ćwiczenia. Ćwiczenia powinny być prowadzone w fizjologicznych zakresach ruchu i bez bólu. Należy również unikać uczucia strzykania. Do zestawu powinny być dołączone ćwiczenia oddechowe oraz wzmacniające mięśnie nadgnykowe i podgnykowe.
Kinesiotaping Jako elementy wspomagające i utrwalające terapię można również zastosować zabiegi z zakresu fizykoterapii oraz kinesiotaping. Taping na bruksizm działa rozluźniajaco, zmniejsza napięcie w mięśniach.
Fizykoterapia można użyć: nagrzewania lampą Sollux, laseroterapii, elektroterapii, zabiegów z zakresu ciepłolecznictwa, krioterapii i ultradźwięków. Z dziedziny elektroterapii stosuje się zazwyczaj jonoforezę lub prądy TENS.
Podsumowanie
Definicja bruksizmu pozostaje zmienna ze względu na to, że temat ten szeroko jest badany i analizują go eksperci wielu dziedzin.
Ciągły rozwój cywilizacyjny oraz związany z tym stres będą przyczyniać się do częstszych zaburzeń narządu żucia.
Wiele badań potwierdza, że fizjoterapia skutecznie zmniejsza tkliwość palpacyjną oraz ból w obrębie stawu skroniowo-żuchwowego.
W podejściu do tego schorzenia ważne jest prowadzenie terapii interdyscyplinarnej łączącej dziedziny: stomatologii, psychoterapii, neurologopedii oraz fizjoterapii.
Mgr Katarzyna Olszewska-Kopacz
Bibliografia:
- Julia Wyszomirska, Adriana Modrzejewska, Psychologia w stomatologii, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, Katowice 2025, s. 37-41
- Zalewska A., Pawłowicz K., Gałczyk M., Roman C., i Waszkiewicz N., Wykorzystanie technik fizjoterapii w leczeniu patogennego wpływu stresu na narząd żucia w pracy neurologopedy, [w:] Holistyczny wymiar współczesnej medycyny. T. 7 : praca zbiorowa, red. E. Krajewska-Kułak, C. Łukaszuk, J. Lewko, i W. Kułak, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku, Białystok 2020, s. 340–348.
- B. PIWOWAR , B. TRYBULEC , M. BARŁOWSKA-TRYBULEC , G. MAŃKO, Bernadeta, POSTĘPOWANIE FIZJOTERAPEUTYCZNE U PACJENTKI Z OBJAWAMI BRUKSIZMU- STUDIUM PRZYPADKU, Physiotherapy Review, TOM XXIV NR 2 / 2020
